











DEPARTMENT OF SPORT, RECREATION, ARTS AND CULTURE 


FUREMIWEKE YA PHOLISI YA  NYAMBO DZA MUVHUSO WA VUNDU WA GAUTENG 

14 KHUBVUMEDZI 2005 

ZWI RE NGOMU 

1.	MARANGAPHANDA 
2.	NDIVHO 
3.	NDIVHOTIWA 
4.	MBOFHO DZA MULAYOTEWA NA MILAYO 
4.1 MULAYOTEWA WA RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE 
4.2 MILAYO YO TEAHO NA DZIPHOLISI 
5.	MAGA A U LANGULA 
6.	TSHIKOUPU TSHA KUSHUMELE 
7.	TSHUMISO YA NYAMBO  GAUTENG 
8.	TSHUMISO YA NYAMBO KHA MUVHUSO WA VUNDU LA GAUTENG 
9.	MAGA A U SHUMISWA HA NYAMBO NA MVELEDZISO 
9.1.	LUAMBO LUNE LWA SHUMISWA KHA MAṄWALO 
9.2.	LUAMBO LWA U DAVHIDZANA 
9.3.	VHUDAVHIDZANO NA ḼIFHASI 
9.4.	U ALUSWA HA NYAMBO 
10.	U FHATA VHUKONI 
11.	MAGUMO 

1.	MARANGAPHANDA 

Pholisi dza vhukoloni na tshitalula dzo ita uri nyambo dzoṱhe nga nnḓa ha mbili dza shango dzi songo dzhielwa fhasi fhedzi, dzi dovhe hafhu dzi tsikeledzeswe nga maanḓa. Tshiisimane na Tshivhuru dzo fhiwa vhuimo ha tshiofisi nahone dza aluswa nga ndila yavhudi ngeno hu tshi khou dzhielwa fhasi nyambo dza vhongwaniwapo dza Afrika Tshipembe. 

Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa 1996 u nekedza uri hu vhe na u edana kha u shumiswa ha nyambo dzothe dza tshiofisi dza lino shango na kha u aluswa ha nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo kandeledzwa kale. Nga nnḓa ha nyambo dza tshiofisi dza 11, Mulayotewa u dovha hafhu wa dzhiela nṱha dziṅwe nyambo dzi no nga sa Nama, Khoi, San na Luambo lwa Tswayo dzine na dzone dza tea u aluswa na u bveledzwa phanda. 

Gauteng ndi vundu li re na vhunzhi ha vhathu na nyambo nnzhi line khalo  ha si ambiwe fhedzi nyambo dza tshiofisi dza 11 dza Afrika Tshipembe fhedzi  (Tshipedi, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswati, Tshivenda, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithosa na Tshizulu). Vhadivhalea vha bvaho kha maṅwe mashango, vhathu vhane vha pfuluwa vha tshi bva kha maṅwe mashango na tshavhi dzi bvaho kha lino dzhango na kha zwiṅwe zwipida zwa lifhasi vha wanala kana vha dzhia Vunḓu ?a Gauteng sa hone hayani havho. 

Furemiweke ya Pholisi ya Gauteng (GLPF), ine ndivho yayo khulwane ha vha u nekedza maga nga u ṱanḓavhuwa ane a tea u tevhedzelwa malugana na u shumiswa ha nyambo nnzhi, yo bveledzwa u ya nga nga ndaela dza  Mulayotewa na  Furemiweke ya Pholisi ya Lushaka ya Nyambo (yo tendelwaho na u thoma shuma nga ?hafhamuhwe 2003) ine ya tendela uri hu vhe na u shumiswa ha pfanelo dza mulayotewa kha zwine zwa kwama kushumisele kwa nyambo na mveledziso yadzo. Furemiweke ya Pholisi ya Lushaka ya Nyambo Lushaka ya Nyambo (NLPF) i toda uri mavundu othe a diitele dzipholisi dzao dza nyambo u ya nga hayo. 

GPLF yo vha hone nga u ha vha na vhukwamani na zwivhumbeo zwo fhambanaho kha lushaka, vundu na kha vhuimo hapo. Izwi zwivhumbeo zwi katela Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa Tshumelo ya Lushaka ya Nyambo, Mihasho ya Muvhuso wa Vundu wa Gauteng (GPG) hu tshi ombedzelwa nga maanḓa Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng, stop Pan South African Language Board, Komiti Nyambo ya Vundu la Gauteng, mimasipala, Vhusimalilayo ha Gauteng na vhadivhi vha nyambo. Maitele aya a vhukwamani uhu o tshimbidzwa nga Muhasho wa zwa Mitambo, Vhudimvumvusi, Vhutsila na Mvelele u tshi khou thusiwa nga vhadivhi vho fhambanaho vha zwa luambo. 

Phanda ha maitele a u kwamana ho itiwa tsedzuluso nga ha nyambo nga vhanekedzi vha tshumelo vhane vha vha na tshenzhemo nnzhi kha iḽi sia ?a thodisiso.  Ho dzhielwa ntha Sentsasi dza 2001; maṅwalo a pholisi o teaho na mvelelo dza odithi /tsedzuluso ya Nyambo ya Gauteng. 

Mawanwa a ndeme a lushaka a thodisiso ya kushumiselwe kwa nyambo ye ya itiwa nga PanSALB nga 2001 na one o dzhielwa nṱha. Iyi ṱhoḓisiso yo shumisa tsumbo dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha miṅwaha ya 16 na u fhira i bvaho kha zwigwada zwothe zwa vhathu u bva kha vhupo ha mahayani na vhupo ha doroboni. Ho ombedzelwa nga maanḓa luambo lwa hayani na nyambo dzi shumiswaho fhethu ha phuraivete na hu si ha fomala, fhethu ha nnyi na nnyi na kha zwiimiswa, luambo lwa mushumoni na lwa u guda, vhudifari kha pholisi ya luambo, vhukoni ha u shumisa luambo zwavhudi na u shumiswa ha nyambo nnzhi. 

Mulayotibe u dzhia pfunzo sa tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha u alusa na u bveledza phanda nyambo.  GPLF i dovha ya dzhiela ntha ndaela dza Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe, wa 1996 u ya nga u shumiswa ha luambo zwikoloni na uri Luambo kha Pholisi ya Pfunzo lu kwamana hani na vhupo ha pfunzo. 

2.	NDIVHO 

Ndivho ya GPLF ndi ya u ṱuṱuwedza u aluswa na mveledziso ya nyambo dza vhongwaniwapo kha la Gauteng. 

3.	NDIVHOTIWA 

Ndivhotiwa dza Furemiweke ya Pholisi ya Nyambo kha Vundu la Gauteng ndi dzi tevhelaho:- 

a) U ita zwauri hu pfanelo dza nyambo dzi wanalaho kha Mulayotewa dzi shumisiwe nga u ḓiimisela tshothe kha u aluswa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi; 

b) U alusa kana u ṱuṱuwedza u shumiswa nga u edana ha nyambo dza tshiofisi dza dza vundu, hu u itela u swikelela vhulamukanyi kha zwa matshilisano, mvelele na nyambo; 

c) U vhona uri hu na u swikelela hu edanaho kha tshumelo dza muvhuso wa vundu na mafhungo na u shela mulenzhe kha maitele a muvhuso; 

d) U tikedza, u bveledza na u isa phanda u shumiswa ha nyambo nnzhi nga mihasho ya vunḓu ya muvhuso na yapo na kha u davhidzana na kha tshumisano na vhathu; 

e) U ita uri hu vhe na u shandula tshiimo tsha nyambo dza tshiofisi dza vundu dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale; 

f) U tsireledza u fhambana ha nyambo na u ṱuṱuwedza u thonifiwa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi na vhuthihi; 

g) U shela mulenzhe kha u vhulunga na u bveledza phanda lupfumo lwa mvelele yashu yo pfumaho nahone yo fhambanaho; 

h) U shela mulenzhe kha u bvelaphanda ha dimokirasi, u fhata lushaka lwashu,khathihi na u sumbedza uri GPG ndi muvhuso u ṱhogomelaho nahone u shumaho zwavhuḓi; 

i) U themendela zwivhumbeo zwa u bveledza, u langula na asesimennde ya pholisi dza nyambo na dza u davhidzana dza vundu; 

j) U netshedza thuso na tsumbandila kha muvhuso wapo kha u bveledza pholisi dzawo dza nyambo dza kushumele, na u isa phanda na u alusa u shumiswa ha nyambo nnzhi; 

k) U alusa ndangulo ya nyambo yavhudi ine ya si dure na ndila yavhudi ya u nekedza tshumelo kha vhathu na ndangulo; na 

l) U isa phanḓa na u alusa u fhata lushaka, u funa shango na u vha ṅanda nthihi ha zwigwada zwa vhathu vha Gauteng. 


4.	MBOFHO DZA MULAYOTEWA NA DZA MILAYO 

4.1.	MULAYOTEWA WA RIPHABULIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE 

Khethekanyo dzi tevhelaho dza Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, wa 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996), dze dza dzhielwa ntha musi hu tshi itwa mvetamveto ya GLPF: 

Khathekanyo ya 6(1) i bula zwauri nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe ndi 
Tshipedi, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswati, Tshivenda, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithosa na Tshizulu;- 

Khethekanyo ya 6(2) i dzhiela ntha divhazwakale ya u tsa ha tshumiso na tshiimo tsha nyambo dza ngwaniwapo dza Afrika Tshipembe khathihi na u  kombetshedza muvhuso u dzhia maga a konadzeaho na maitele a u alusa vhuimo na u bvedza phanḓa tshumiso ya idzi nyambo; 

Khethekanyo ya 6(3) (a) i sumbedza zwauri mivhuso wa lushaka na yapo i tea u shumisa nyambo dzi swikaho mbili dza tshiofisi kha ndivho dza muvhuso hu tshi khou itelwa u dzhielwa ntha ha u konadzea, masheleni, tshumiso kha dzingu na nyimele, na na ṱhoḓea na zwine zwa funwa nga vhathu vhothe nga u angaredza, kana kha lenelo vundu li kwameaho; 

Khethekanyo ya 6(3) (b) i bula zwauri mivhuso yapo i tea u dzhiela ntha u shumiswa ha nyambo na zwine vhadzulapo vha toda zwone; 

Khethekanyo ya 6(4) i kombetshedza muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vundu uri u i langule na u sedzulusa kushumiselwe kwa nyambo dza tshiofisi u itela uri hu vhe na u edana ha u shumiswa ha nyambo; 

Khethekanyo ya 6(5) i amba nga ha uri hu vhe na u thomiwa ha PanSALB u alusa na u bveledza u shumiswa ha nyambo dzothe dza tshiofisi; khathihi na Nyambo dza Khoi, Nama na San; na Luambo lwa Tswayo, na u alusa kana u ṱuṱuwedza u thonifhiwa ha nyambo dzoṱhe dzi shumiswaho nga maanda kha la Afrika Tshipembe; 

Khethekanyo ya 9(3) i tsireledza vhadzulapo kha u khethululwa hu songo teaho hu tshi khou shumiswa luambo; 

Khethekanyo ya 29 (2) i bula zwauri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nga luambo lune a lu funa kha zwiimiswa zwa muvhuso hune pfunzo iyi ya konadzea. U itela uri hu vhe na u swikelela ho teaho kha, na u thoma u shumiswa ha iyi pfanelo, hu tea u dzhielwa ntha dziṅwe pfunzo dzothe, hu tshi khou dzhielwa nṱha u eḓana, u konadzea na u lugisa zwe zwa vha zwo kombama; 

Khethekanyo ya (30) na 31(1) i ṱuṱuwedza pfanelo dza vhadzulapo dza u shumisa luambo lune vha lu takalela; 

4.2. MILAYO YO TEAHO NA DZIPHOLISI 

4.2.1. MULAYO WA BODONYANGAREDZI YA NYAMBO DZA AFRIKA TSHIPEMBE, WA 1995 

Mulayo wa PANSALB wa 1995, wo shandulwaho, vhukati ha zwiṅwe, u netshedza u dzhielwa ntha, u thomiwa na u iswa phanda ha u shumiswa ha nyambo nnzhi, na mveledziso ya nyambo dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale. U dovha hafhu wa amba nga ha u thomiwa ha dzikomiti dza nyambo kha mavundu. 

Muvhuso wa Vundu wa Gauteng nga kha Muhasho wa Mitambo, Vhuḓimvumvusi, Vhutsila na Mvelele wo no di thoma Komiti ya Nyambo ya Vundu la Gauteng. 

4.2.2. MULAYO WA ZWIKOLO ZWA AFRIKA TSHIPEMBE, WA 1996 

Nangwe hu uri Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe (SASA) u vhukati na u shandulwa,  fhedzi  zwa zwino u tendela Mins?a wa Pfunzo, zwi tshi khou u ya nga Mulayotewa na nga murahu ha u kwamana na Khoro ya Dziminis?a, u ta milayo na maimo zwa pholisi ya luambo kha zwikolo zwa muvhuso. U dovha hafhu wa sumbedza uri khoro ya u langula kha tshikolo tsha muvhuso i nga di itela pholisi ya luambo ya tshikolo zwi tshi khou u ya nga Mulayotewa, (SASA) na mulayo muṅwe na muṅwe wo teaho wa vundu. 

42.3. MULAYO WA U ALUSA U SWIKELELA HA MAFHUNGO, WA 2000 

Ndivho dza Mulayo wa u Alusa u Swikelela Mafhungo ndi dza uri pfanelo dza  mulayotewa dza u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe a wanalaho kha muvhuso, zwivhumbeo zwa phuraivete kana vhathu vhane vha kwamea nga u wana mafhungo dzi shume . U swikelela honoho hu nga kha ?i si kwame fhedzia u wana mafhungo, fhedzi hu tea  u vha nga luambo lwa muthu ane a khou toda mafhungo. 

4.2.4. FUREMIWEKHE YA PHOLISI YA LUSHAKA YA NYAMBO 

Sa zwe zwa buliwa kha Shedulu ya 4 ya Mulayotewa uri luambo ndi sia la u shuma li tshimbilaho na u shuma zwavhudi ha muvhuso wa vundu, NLPF i bula zwauri zwivhumbeo zwothe zwa muvhuso (kha lushaka, vundu na kha muvhuso wapo) hu tshi angaredzwa na zwivhumbeo zwine zwa shumisa maanda kana u ita mushumo wa muvhuso zwi a kwamea ngayo. 

Kha u alusa u shumiswa ha nyambo nnzhi mavundu a tea u ita furemiweke dza pholisi dza nyambo dzadzo dzine dza elana na NLPF, fhedzi  hu tshi khou dzhielwa ntha nyimele ya dzingu, thodea na zwine tshitshavha tsha ?o?a zwone. Maitele aya a do fhiriselwa kha mivhuso yapo ine ya do diitela dzipholisi dza nyambo ine ya elana na Furemiweke ya Pholisi ya Vundu. 

Muvhuso u dovha hafhu wa tutuwedzwa, ho teaho, u tikedza sekithara ya phuraivete kha u bveledza na u thoma dzipholisi dzadzo dza luambo dzi tshi elana na Furemiweke ya Pholisi i re afho nṱha. 

4.2.5.PHOLISI YA LUAMBO - KHA - PFUNZO 

Pholisi ya Luambo ? kha - Pfunzo ndi pholisi ya lushaka ine ya shuma kha vhupo ha pfunzo.  Ndivho yayo khulwane ndi ya u tshimbidza vhudavhidzano u pfukekanya mivhala, mvelele, nyambo na vhurereli ngeno nga tshifhinga tshithihi hu tshi khou tutuwedzwa u bveledzwa vhupo vhune khaho ha vha na u thonifha dziṅwe nyambo nga nnda ha luambo lune muthu a amba wone. 

5.	MAGA A U LANGULA 

Milayo i tevhelaho ndi yone zwiga zwihulwane zwa GLPF:- 

a) U thonifha pfanelo dza nyambo dza vhadzulapo sa zwine dza vha zwone kha Mulayotewa; 

b) U vhona uri hu na u fariwa nga ndila i edanaho ha nyambo dza 11  dza GPG; 

c) U alusa u shumiswa ha nyambo nnzhi dzo fhambanaho; 

d) U aluswa ha vhukoni ha nyambo dzothe dza tshiofisi kha u shela mulenzhe kha mveledziso ya zwa ikonomi na zwa matshilisano na kha zwa politiki; 

e) U aluswa ha tshiimo na mishumo ya nyambo dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale (u lulamisa); 

f) U alusa luambo sa tshishumiswa tshine tsha itisa nahone tshine tsha si dure kha vhudavhidzano; 

g) U thivhela u shumiswa ha nyambo kha ndivho ya u tambudza, u dzhiela fhasi na khethululo (u sa khethulula); 

h) U vhona uri  thodea, lutamo na zwine zwa takalelwa kha zwitshavha zwashu zwine zwa vha na nyambo dzo fhambanaho zwi a swikelelwa; 

i) U shumisana na muvhuso, zwiimiswa zwa phuraivete na zwiṅwe na maṅwe mazhendedzi ane a alusa u shumiwswa ha nyambo nnzhi (tshumisano); 

j) U tevhedza pfanelo dza dimokirasi dza vhadzulapo uri vha shele mulenzhe nga vhuḓalo kha u vhumbiwa, u thoma u shumiswa na asesimennde ya luambo na pholisi dza vhudavhidzani; 

k) U alusa kana u ṱuṱuwedza u swikelela mafhungo na tshumelo dza muvhuso nga u davhidzana nga nḓila yavhuḓi; 

l) U shumisa luambo u itela uri hu vhe na u bvela khagala na muvhuso une wa vha na vhudifhinduleli, une wa dzhiela ntha thodea dza vhadzulapo; 

m) U tendelela hu pfalaho kha u shumiswa ha luambo (nyambo) lune vhathu vha funa lwone, u shumiswa na vhukoni ho livhiswaho kha vhathelesi vha mafhungo; 

n) U asesa tshifhinga tshothe u thomiwa ha u shumiswa na zwine zwa nga itiwa nga luambo na pholisi dza u davhidzana na tshumelo na u dovholola arali zwi tshi todea; 

o) Vhudavhidzano ha orala/nga mulomo kha nyambo dza lushaka dza tshiofisi dza 11 hu do thonifhiwa na u tutuwedzwa. 

Pholisi ya Luambo - kha - Pfunzo i bula zwauri vhagudiswa vhothe vha tea u funziwa luambo luthihi lwa vhongwaniwapo, masia oṱhe a u guda a nyambo a  tea u wana tshifhinga tsho teaho na zwishumiswa, na uri vhahulwane vha muvhuso wa vundu vha tea u ta pholisi nga ha thodea dza u bvela phanda dzine dza elana na nyambo sa dzithero, u ya nga milayo ya lushaka. 

6.	TSHIKOUPU TSHA KUSHUMELE 

Tshikoupu tsha u shumiswa ha GLPF tshi do angaredza mihasho ya GPG, Vhusimamilayo ha Gauteng, mimasipala (hu tshi dzhielwa nṱha kushumisele kwa luambo kha dzingu ḽavho) na zwiimiswa kha vunḓu zwine zwa shumisa maanḓa kana u ita mushumo wa muvhuso. Mabindu a phuraivete na madzangano ane a si vhe a muvhuso na zwone zwi do tutuwedzwa kha u bveledza phanda pholisi yazwo ya nyambo u ya nga Furemiweke ya Pholisi. 

7.	THODISISO KHA KUSHUMISELE KWA NYAMBO GAUTENG 

Thebulu i re afho fhasi i vhambedza phurofaili ya luambo lwa hayani ya Gauteng na ya Afrika Tshipembe nga u angaredza u ya nga Sentsasi dza 2001. 
	 
Nyambo
Gauteng
Afrika Tshipembe
Tshivhuru	
14.36
13.3
Tshiisimane	
12.51		
  8.2
Tshindevhele	
  1.95
  1.6
Tshithosa	  
  7.59
17.6
Tshizulu		
21.52
23.8
Tshipedi	
10.70
  9.4
Tshisuthu	
13.12
  7.9
Tshitswana	  
  8.36
  8.2
Tshiswati	  
  1.39
  2.7
Tshivenda	  
  1.74
  2.3
Tshitsonga	  
  5.72
  4.4
Dzi?we	   	    
  1.02
  0.5
 
Figara dzi re afho ntha dzi sumbedza uri Tshizulu ndi luambo lwa hayani lu ambiwaho nga vhathu vha swikaho henefha kha 20% wa vhathu hothe kha vhuimo ha vundu na ha  lushaka. Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri Tshiisimane tshi shumiswa nga maanda kha thero dza zwa vhubindudzi na kha saintsi, nahone tshi dzhia vhuimo ha vhuna na ha rathi kha vundu na kha lushaka. Thebulu I re afho nṱha I sumbedza zwavhuḓi uri Gauteng a I na luambo lwa hayani lune lwa shumiseswa, fhedzi I na nyambo nnzhi lune nyambo dzi re ntha ha  ṱhanu dza hayani luṅwe na luṅwe lu ambiwa nga vhadzulapo vha swikaho 10 wa tshafumi tsha vhathu, dzine musi dzo ṱangana dza fhira 70% wa vhadzulapo vha vundu. 

Hu tevhela phurofaili dza nyambo dzapo dzo bviswaho kha Sentsasi dza 2001 dzine dza khou sumbedza nyambo dzine dza vha na tshivhalo tsha nthesa tsha vhashumisi u ya nga u shumiswa hadzo: 

Ekurhuleni: 			Tshizulu, Tshivhuru, Tshipedi, Tshisuthu, Tshiisimane 
Emfuleni: 			Tshisuthu, Tshizulu, Tshivhuru, Tshithosa, Tshitswana 
Johannesburg:   		Tshizulu, Tshiisimane, Tshisuthu, Tshitswana, Tshivhuru 
Lesedi: 			Tshizulu, Tshisuthu, Tshivhuru, Tshithosa, Tshiisimane 
Midvaal: 			Tshisuthu, Tshivhuru, Tshizulu, tshiisimane, Tshithosa 
Mogale: 			Setswana, Afrikaans, isiZulu, isiXhosa, English 
Nokeng Tsa Taemane: 	Tshipedi, Tshivhuru, Tshizulu, Tshitswana, Tshitsonga 
Randfontein: 			Tshitswana, Tshivhuru, Tshithosa, Tshizulu, Tshisuthu 
Tshwane: 			Tshipedi, Tshivhuru, Tshitswana, Tshitsonga, tshizulu 
Westonaria: 			Tshithosa, Tshisuthu, Tshitswana, tshizulu, Tshitsonga 
Musi hu tshi thomiwa u shumiswa ha GLPF, hu tea u dzhielwa hu tea u dzhielwa nzhele phambano i re afho ntha. Hu khou lavhelelwa uri dziṅwe nyambo dzine dza si  shumiseswe kha vunḓu, dzi dzhielwa nṱha kha muvhuso wapo, ngauralo dzi tea u dzhielwa nṱha kha muvhuso wapo na mishumo ya vundu ine ya itiwa kha muvhuso wapo. 

8.	THODISISO KHA U SHUMISWA HA NYAMBO KHA GPG 

Nga 2003 Muhasho wa Mitambo, Vhudimvumbusi, Vhutsila na Mvelele wo ita odithi ya thodisiso kha mihasho ya GPG. Ndivho ya odithi khulwane yo vha i ya u wana thodea dza nyambo (hu tshi angaredzwa na zwishumiswa) na zwine ndangulo ya toda zwone, mirado ya tshi?afu/vhashumi  na vhashumelwa kha tshumelo dza vundu, 

Dziodithi dzi sumbedza uri vhunzhi ha vhaofisiri kha nḓisedzo dza tshumelo (tshumelo dza ndeme) vha kona u amba na vhathu nga luambo luthihi kana nga nyambo mbili hu sa katelwi Tshivhuru na Tshiisimane, nahone vhunzhi ha vhashumisi vha tshumelo dza muvhuso vha takalela u shumisa idzi nyambo dza vhongwaniwapo. Tsumbo, kha tshiṅwe sibadela tsha vunḓu, vhaofisiri vho shumisa Tshivhuru tshifhinga tshine tsha lingana 7,9%, Tshiisimane 36,8%, na nyambo dza vhongwaniwapo 58,5%. 

Malugana na ndangulo,  mivhigo kana maṅwalo, dziṱhalutshedzo na vhudavhidzani nga mulomo ha tshiofisi zwo sumbedza u engedzedzea u itiwa nga Tshiisimane,  lune lwa si vhe luambo lu shumiswaho nga maanda kha u davhidzana zwaho vhukati ha vhashumi. 

Odithi i dovha hafhu ya sumbedza ndeme ya thodea ya tshumelo ya u pindulela, na ndeme  ya u davhidzana na vhashumelwa nga luambo lwa hayani. Hezwi zwi do kona u itea kha vhudavhidzano ha orala na ha u ṅwala. 

A si mihasho yothe yo no pindulelaho maṅwalo ayo a kushumele a tshi ya kha dziṅwe nyambo dza vhongwaniwapo. Naho hu uri mitengo  ndi yone tshikhukhulisi tshihulwane tsha vhupinduleli, miṅwe mihasho yo no thoma u ita ngauralo. Tsumbo,  Mugaganyagwama wa Vundu wa 2005 u wanala nga nyambo mbili dza vhongwaniwapo. 

9.	MAGA A U SHUMISWA HA NYAMBO NA MVELAPHANDA GPG 

Muvhuso wa Vundu wa Gauteng, sa zwine zwa todiwa nga Mulayotewa na uri u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo nnzhi, u do thonifha na u tevhedzela pfanelo dza luambo dza vhadzulapo  vhothe vha vundu. 

U ya nga u konadzea (hu tshi dzhielwa nṱha zwishumiswa zwoṱhe zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza mulayotewa), muṅwe na muṅwe u do tendelwa u amba nga luambo lwawe kana luambo lwe a di nangela lwone musi a tshi davhidzana na vhaofisiri. Vhunga  muvhigo wa odithi u re afho nṱha wo bula, tshumiso ya nyambo dza vhongwaniwapo i khou ṱuṱuwedzwa, fhedzi hune ha wanala uri mvelelo dzi fhasi ha dzo lavhelelwaho, hu tea u shumiswa nḓila dza u khwinisa nyimele nahone zwi tea u itwa nga u ṱavhanya. 

9.1.	LUAMBO LUNE LWA SHUMISWA KHA MAṄWALO 

Luambo lune lwa do shumiswa kha mivhigo kana maṅwalo a ngomu kha GPG lu do vha Tshiisimane nahone vhupinduleli kha dziṅwe nyambo dza tshiofisi na Bureili hu tshi ?o itiwa arali ho humbelwa hune zwa vha zwi tshi konadzea. Hune zwa khou vhonala zwi zwa ndeme, maṅwe maṅwalo a do pindulelwa kha dziṅwe dza nyambo dza 10 dza tshiofisi a phadaladzwa nga nnḓa ha u lindela khumbelo dzao. Vhusimamilayo ha Gauteng vhu do bvela phanda na u bveledza maṅwalo a nyambedzano nga nyambo nna dza tshiofisi. 

Tshiisimane tshi do shumiswa hafhu sa luambo lwa vhudavhidzani nga u tou ṅwala vhukati ha mihasho yone ine na mivhuso. 

9.2.	LUAMBO LWA U DAVHIDZANA 

Nyambo dzine dza shumiswa kha vhudavhidzani ha nga ngomu na ha nga nnḓa dzi  do tikedzwa nga u shumiswa ha nyambo nnzhi, ndi uri  ndivho na uri vhudavhidzani vhu nga ha mini, u vha hone ha zwishumiswa na vhathetshelesi zwi ?o langa nyambo dzine dza tea u shumiswa kha vhudavhidzani. Tshumiso ya nyambo kha tshumelo dza ndeme dzi no nga sa vhuongeloni, zwiṱitshi zwa mapholisa, fhethu hune ha wanala tshumelo dza zwa kutshilelele, ofisini dza zwa dzinnḓu na vhusimamilayo ha Gauteng hu tea u iswa phanda, hu tshi khou bviswa fomo dza tshumelo nga nyambo mbili dza vhongwaniwapo kana hune zwa vha zwo tea nga nyambo dza 11 dza tshiofisi.  Hu tea u ombedzelwa hafhu uri u vha hone ha zwishumiswa tshi do vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwa ndeme kha u ta nyambo dzine dza tea u shumisiwa. 

Kha sia la pfunzo, GPG  i dzhiela ntha vhudavhidzano nga nyambo na u funza zwikoloni sa zwe zwa buliwa nga SASA na Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo. 

Pholisi ya Nyambo - kha - Pfunzo kha vundu i tea u vhonwa sa tshipida tsha GLPF malugana na mveledziso ya nyambo kha pfunzo. 

9.3.	VHUDAVHIDZANO NA ḼIFHASI 

Vhudavhidzano ha GPG na dzitshaka vhu ?o vha nga Tshiisimane, kana nga luambo lune lwa takalelwa u shumiswa kha shango lenelo hune zwa konadzea. 

9.4.	U ALUSWA HA NYAMBO 

Khethekanyo dza Vhudavhidzano ha mihasho ya GPG dzo rangwa phanda nga Vhulanguli Vhuhulwane: Tshumelo ya Vhudavhidzano ya Muvhuso kha Ofisi ya Muphirimia i do vha na mushumo muhulwane kha u thusa GPG kha mbekanyamishumo dzine dza ?o ṱuṱuwedza u aluswa ha nyambo dza tshiofisi na dziṅwe nyambo u ya nga Mulayotewa. Muhasho muṅwe na muṅwe wa GPG u do vha na tshumelo yawo ya nyambo. 

Foramu ya vhudavhidzano ya GPG i ?o, hu tshi katelwa na u langula na u pima mbekanyamushumo dza u aluswa ha nyambo ho itiwaho nga mihasho ya GPG kha ṱhoḓisiso yayo ya ṅwaha nga ṅwaha. Mvelelo dzi do sumbedza uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itiwa nahone vhuhulu ha thuso iyi vhu ?o laulwa nga u vha hone ha zwishumiswa. 

Muhasho wa Pfuno nga maanḓa u do alusa na u bveledza phanda nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo thudzelwa kule kale sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha SASA na  Pholisi ya Nyambo -  kha - Pfunzo. 

Sa muṅwe wa a mishumo yawo, Komiti ya Nyambo ya Vundu la Gauteng i do eletshedza GPG nga mafhungo na thandela dzine dza do thusa kha nyaluso na mveledziso ya nyambo nga maanda nyambo dza vhongwaniwapo dze dza vha dzo thudzelwa thungo kale. 

Zwi tea u buliwa zwauri nga ndila ine u aluswa ha nyambo na mveledziso yadzo zwa  ?o bvelela ngayo zwi do laulwa nga mugaganyagwama wo nekedzwaho na u vha hone ha zwishumiswa. 

10.	U FHATA VHUKONI 

U thomiwa ha zwiṅwe zwivhumbeo na thodea ya u swikelela kha mafhungo a muvhuso nga nyambo dze vhathu vhone vhane vha tou ḓinangela khathihi na tshumiso ya nyambo musi hu tshi khou davhidzanwa na vhashumeli vha muvhuso, na zwone zwi ?o kwama mveledziso ya tshiṱafu kha zwivhumbeo zwenezwo na mihasho ya GPG nga u angaredza. 

Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu, vhashumi na vhaimeleli vha muvhuso vha GPG vha ?o tea u vha na vhukoni ha dziṅwe kana ha nyambo dzoṱhe dza vhongwaniwapo dza tshiofisi u itela uri hu vhe na u nekedzwa ha tshumelo yavhudi na u shuma zwavhudi. 

Izwi zwi amba uri mihasho i ?o tea u gudisa na u bveledzisa tshitafu tshayo tshi shumaho na vhathu uri tshi kone u davhidzana na vhathu u ya nga milayo ya Batho Pele. 

11.	MAGUMO 

Nga u di dina kha u bveledzisa phanda nyambo dza vhongwaniwapo na u bvela phanḓa na u shandukisa tshanduko dzine dza khou bvela phanda dza nzulele ya vhathu, ndi zwa ndeme hu sedzuluswe GLPF nga murahu ha miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe u vhona arali yo tea. 









1 



